ÇOCUKLARDA KUSMA

Kusma (emezis), mide içeriğinin ağız yoluyla istemsiz olarak dışarı atılması şeklinde tanımlanır ve çocukluk çağında en sık gözlenen semptomlardan biridir. Kusma, çoğu zaman benign nedenlerle ortaya çıksa da, bazı durumlarda yaşamı tehdit eden cerrahi, metabolik veya nörolojik hastalıkların ilk bulgusu olabilir. Bu nedenle çocuklarda kusma, kapsamlı bir değerlendirme gerektiren önemli bir klinik durumdur.

Kusma, beyin sapındaki kusma merkezi (medulla oblongata), kemoreseptör tetikleme bölgesi (CTZ), vestibüler sistem, gastrointestinal sistem ve yüksek kortikal merkezler arasındaki karmaşık bir refleks zinciriyle kontrol edilir. Bu merkezlerden herhangi birine gelen uyarılar, bulantı, abdominal kas kontraksiyonu ve glottisin kapanmasıyla sonuçlanan kusma refleksini başlatır.

Kusma refleksi, genellikle bulantı, artmış salivasyon ve solunum hareketlerinin değişimi ile başlar. Karın kaslarının ve diyaframın koordineli kasılmasıyla mide içeriği kardiya yoluyla özofagusa, oradan da ağız dışına atılır.
Kusma merkezi, özellikle dört ana uyarı kaynağından etkilenir:

1. Gastrointestinal sistem: Mekanik distansiyon, irritasyon veya inflamasyon (ör. gastroenterit, obstrüksiyon).
2. Vestibüler sistem: Hareket hastalığı, menier tipi vertigo.
3. Santral sinir sistemi: Artmış intrakraniyal basınç, menenjit, tümör, travma.
4. Kemoreseptör tetikleme bölgesi: İlaçlar (kemoterapi, digoksin), toksinler, metabolik ürünler (üre, keton, amonyak).

Bu mekanizmalar üzerinden kusmanın nedenleri çok geniş bir spektrumda yer alır; değerlendirme yapılırken yaş grubu, kusmanın özellikleri ve eşlik eden semptomlar dikkate alınmalıdır.

Kusma aktif bir refleks olup abdominal kas kasılması ile olur. Regürjitasyon, genellikle bebeklerde görülen pasif gıda geri akışıdır ve bulantı ile ilişkili değildir. Ruminasyon ise yutulmuş gıdanın ağıza geri getirilip yeniden çiğnenmesiyle karakterizedir.

 

Kusmanın Tipleri

Tip	Tanım / Özellik	Düşündürür
Projeksiyon tarzında kusma	Fışkırır şekilde, ani ve güçlü	Pilor stenozu
Safralı kusma (yeşil renkte)	Safra içeriği ile karışık	Duodenal atrezi, volvulus, intestinal obstrüksiyon
Kanlı kusma (hematemez)	Taze veya kahverengi kusmuk	Özofagus/ mide mukozası hasarı, koagülopati
Kahverengi, kötü kokulu kusma	Fekaloid özellikte	Distal barsak tıkanıklığı
Sabah kusmaları	Aç karına, sabah saatlerinde	Yükselmiş intrakraniyal basınç, gebelik
Yemekten hemen sonra	Gıda ile birlikte	Gastroözofageal reflü, gastrit

 

Yaşa Göre Kusma Nedenleri

Yaş Grubu	Cerrahi Nedenler	Medikal Nedenler
Yenidoğan (0–1 ay)	Özofagus atrezisi, duodenal atrezi, pilor stenozu, malrotasyon-volvulus	Sepsis, metabolik hastalıklar
Süt çocuğu (1–12 ay)	İnvajinasyon, herni strangülasyonu	Gastroenterit, reflü, İYE
Çocuk (1–10 yaş)	Apandisit, ileus, travma	Gastroenterit, migren, menenjit, DKA
Ergen (>10 yaş)	İleus, perfore ülser	Gebelik, migren, psikojenik, toksik nedenler

 

Klinik Yaklaşım

Anamnez: kusmanın tanısında en önemli basamak ayrıntılı öyküdür:

• Başlangıç zamanı, sıklığı, içeriği (safralı, kanlı, gıdalı), yemekle ilişkisi
• Eşlik eden bulgular: ateş, karın ağrısı, ishal, baş ağrısı, bilinç değişikliği
• Travma, ilaç, toksin veya metabolik hastalık öyküsü
• Beslenme şekli (anne sütü, mama, katı gıdalar)
• Ergen kızlarda adet düzeni ve gebelik olasılığı değerlendirilmelidir.

 

Fizik Muayene: Genel durum ve hidrasyon durumu ilk değerlendirilmelidir:

• Dehidratasyon bulguları: ağız kuruluğu, göz çöküklüğü, deri turgor azalması, fontanel çöküklüğü
• Abdomen: distansiyon, hassasiyet, peristaltik hareketler, cerrahi skar
• Nörolojik muayene: bilinç durumu, papil ödemi, ense sertliği
• Genital bölge: torsiyon, herni, menstrüel kanama gözlenmelidir.

 

Laboratuvar ve Görüntüleme

İnceleme	Amaç / Bulgular
Tam kan, CRP	Enfeksiyon göstergesi
Elektrolit, üre, kreatinin	Dehidratasyon, böbrek fonksiyonu
Kan şekeri, keton	DKA
İdrar tahlili	İYE, ketonüri
Abdominal USG	Obstrüksiyon, invajinasyon
Kraniyal BT / MR	Santral neden şüphesinde (basınç artışı, tümör)

 

Kusmanın Lokalizasyonuna Göre Sınıflama

Kusma, nedenin anatomik lokalizasyonuna göre de sınıflandırılabilir:

Lokalizasyon	Olası Nedenler
Üst gastrointestinal sistem (özofagus, mide)	Reflü, pilor stenozu, gastrit
Proksimal duodenum	Safralı kusma (duodenal atrezi, volvulus)
Distal ince barsak	Fekaloid kusma, ileri obstrüksiyon
Santral sinir sistemi	Yükselmiş intrakraniyal basınç, menenjit
Metabolik / sistemik	DKA, üremi, toksin, sepsis

 

Kusmanın Klinik Önemi

Kusma Özelliği	Düşündürür
Safrasız, fışkırır tarzda	Pilor stenozu
Safralı (yeşil)	Duodenal atrezi, volvulus
Kanlı	Mallory-Weiss, gastrit, ülser
Sabahları, baş ağrısı eşlik eder	Beyin tümörü, hipertansiyon
Yemekten sonra, geri kaçış tarzında	Reflü (GÖR)

 

Tedavi İlkeleri: Tedavi, altta yatan nedene yöneliktir ancak her durumda sıvı-elektrolit dengesinin sağlanması esastır:

Destek Tedavisi:

• Hafif olgularda oral rehidratasyon solüsyonları, ağır olgularda IV sıvı tedavisi uygulanır.
• Elektrolit dengesizlikleri (hiponatremi, hipokalemi) düzeltilmelidir.

Nedene Yönelik Tedavi:

• Gastroenterit: sıvı tedavisi, diyetsel düzenleme.
• Reflü: pozisyonel tedavi, H₂ bloker veya proton pompa inhibitörü.
• DKA: sıvı + insülin tedavisi.
• Cerrahi nedenler: oral alım kesilir, nazogastrik dekompresyon yapılır, cerrahi konsültasyon istenir.

İlaç Tedavisi:

• Antiemetikler (ör. ondansetron) yalnızca kusmanın nedeni biliniyorsa ve dehidratasyon tedavisine rağmen devam ediyorsa kullanılmalıdır.
• Psikojenik kusmalarda davranışsal destek ön plandadır.

 

Klinik İpuçları

• Yeşil (safralı) kusma = obstrüksiyon var demektir.
• Fışkırır tarzda, safrasız kusma + kilo kaybı = pilor stenozu.
• Kusma + baş ağrısı + sabah bulantısı = intrakraniyal basınç artışı.
• Kusma + polidipsi + poliüri = DKA düşünülmeli.

Çoğu kusma olgusu iyi seyirlidir ve destek tedavisiyle düzelir. Ancak tekrarlayan, safralı veya sistemik bulgularla birlikte seyreden kusmalarda altta yatan neden mutlaka ortaya konmalıdır. Uzun süreli kusmalar, büyüme-gelişme geriliği, elektrolit bozuklukları ve aspirasyon pnömonisi gibi komplikasyonlara yol açabileceğinden yakın izlem gerektirir.

Özetle, kusma, çocukluk çağında çok yaygın bir belirti olmakla birlikte, geniş bir etiyolojik yelpazeye sahiptir. Bu nedenle, değerlendirme her zaman yaş grubu, kusmanın özellikleri, eşlik eden semptomlar ve sistemik bulgular dikkate alınarak yapılmalıdır. Erken tanı ve uygun yönetim, özellikle cerrahi ve metabolik nedenlerde prognozu belirleyen en önemli faktördür.

 

KAYNAKÇA:

1. Al-Salem AH. Atlas of Pediatric Surgery. Cham: Springer International Publishing; 2020.
2. Kaiser GL. Symptoms and Signs in Pediatric Surgery. Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg; 2012.
3. Rob Smiths. Rob  Smiths Operative Pediatric Surgery. 8th ed. Rob Smiths, editor. 2020.
4. Sinha CK, Davenport M, editors. Handbook of Pediatric Surgery [Internet]. Handbook of Pediatric Surgery. London: Springer London; 2010. Available from: http://link.springer.com/10.1007/978-1-84882-132-3
5. Holcomb and Ashcraft. Holcomb and Ashcraft’s  Pediatric Surgery [Internet]. Seventh. Holcomb and Ashcraft, editor. 2020 [cited 2025 Oct 19]. Available from: https://www.academia.edu/50986816/Pediatric_surgery_Ashcraft_and_Holcomb_7_ed_2020